فرمانداری خور و بیابانک
خانه
يغماي جندقي
يغماي جَندَقي

(زاده 1196 در دهكده خور و بيابانك، جندق ـ درگذشته سه‌شنبه 16 ربيع الثاني سال 1276 در خور و بيابانك) ميرزا رحيم متخلص به يغما از شعراي غزلسراي عهد محمد شاه قاجار است. يغماي جندقي در آغاز، زندگي توام با فقر و بعد هم عمري پر از سرگرداني و آوارگي را پشت سر گذاشت. يغما در سن هفت سالگي در بيرون ده شتر مي چراند و معاش خانواده خود را تأمين مي كرد. يغما در نوجواني به سمت منشي حاكم جندق برگزيده شد و در اين زمان اولين اشعار خود را با تخلص مجنون آغاز كرد. در سال 1216 ه.ق حاكم مزبور سر به طغيان برداشت و در جنگ با سردار اعزامي از مركز شكست خورد و فراري شد. با اين حال يغمابه سبب ادب و لياقت خود به منشيگري سردار ذوالفقار خان حاكم سمنان و دامغان برگزيده شد و مدت شش سال در نزد وي بود.يغما در سال 1222 ه.ق بر اثر تلقينات سوءاطرافيان سردار كه به شهرت شاعر رشك مي بردند مورد خشم سردار ذوالفقار خان قرار گرفت و پس از فلك چند ماه به سياهچال افتاد و كليه اموالش نيز ضبط و توقيف شد. يغماي جندقي پس از آزادي نام و تخلص خود را به ابوالحسن يغما تغيير داد وجامه درويشي پوشيد و پس از چند ماه سير و سياحت از راه يزد به تهران رفت‌. وي درتهران مورد توجه حاجي ميرزا آقاسي صدراعظم محمد شاه قاجار كه فردي صوفي مسلك بود قرار گرفت و موقعيت بالايي در دربار يافت .يغما پس از چندي به حكومت كاشان منصوب شد و سپس به هرات نقل مكان كرد و در سال 1276 ه.ق در زادگاهش درگذشت‌. يغماي جندقي شاعري وارسته بود كه هيچگاه به مدح شاه و درباريان نپرداخت . از وي غزل هاي زيبايي به يادگار مانده كه در زمره بهترين غزل هاي عهد قاجاريه بشمار مي‌رود يغما از جمله شعراي اين دوره بود كه در صدد پالايش زبان فارسي از لغات بيگانه برآمد و لذا در اكثر اشعار خود از لغات اصيل پارسي استفاده مي كرد. از اين شاعر توانا اشعاري در قالبهاي مختلف شعري اعم از غزل، قصيده، رباعي و ترجيع بند و همچنين هجوياتي به يادگار مانده است كه بخصوص هجويات او انعكاسي از خشم شاعر نسبت به وضعيت نابسامان اجتماعي جامعه خود مي‌باشد. يغما همچنين اشعار مذهبي زيبايي ازجمله مرثيه هايي در وصف واقعه كربلا سروده كه در مراسم نوحه خواني و سينه زني دهه عاشورا قرائت مي‌شود. اودر سن هشتاد سالگي به زادگاهش بازگشت و در سال 1276 قمري در آن جا از دنيا رفت.

آثار وي ظلم وستم زورمندان عصر را در ضمن هجو و هزل هاي تند و بي پرواي خود برملا مي‌كند . وي فساد آن روزگار را در كلمات ركيك و ناسزاهاي خود به خوبي نشان مي‌دهد.

او علاوه بر هجويات، كه جالب ترين بخش اشعار اوست، غزلياتي به شيوهٔ معمول زمانه نيز دارد. از وي اشعاري انتقادي باقي مانده كه عمدتا هجو ظالمان زمانه و برخي روحانيون فاسد عصر ست. از وي نامه‌هايي نيز به دوستان، بستگان و دانشمندان عصر باقي مانده است.

وي به زبان عربي آشنايي و علاقه نداشت. از تازي نويسي بيزار بود و به سره‌نويسي دلبستگي داشت.

مجموعه آثار وي به تصحيح سيد علي آل داوود در تهران به چاپ رسيده است.


آثار

· قاضي‌نامه

· كوزنامه

· سرداريه

· خلاصه الافتضاح (منظومه)



معرفي آثار و فرزندان و زندگي نامه يغما جندقي ، شاعري از خطه خور

از منطقه خور شاعران و نويسندگان چيره دست و توانايي ظهوركرده اند كه اين خود نشان دهنده علافه و استعداد ساكنان خطه كوير به فرهنگ و ادب فارسي است. هر چند در ميانه اين نويسندگان و شعرا يغما از معروفيت و مقبوليت بيشتري برخوردار است ليكن به جرأت مي توان گفت كه اكثر قريب به اتفاق ساكنان خور از طبع شعر برخوردارند.

يغما جندقي ، 1196-1276 هجري قمري

زندگي يغما

نوشته اي كه در پيش رو داريد شمه اي از زندگي پر فراز و نشيب يغما مي باشد. ابوالحسن يغما جندقي به سال 1196 هـ.ق. در «خور»مركز بخش جندق و بيابانك متولد شد . نام نخستين او«رحيم» بود . بعدها نام خود را به ابوالحسن تغيير داد و تخلص «مجنون» را براي خود برگزيد وي فرزند حاج ابراهيم قلي از گوسفند داران آن منطقه بود. رحيم در دوران كودكي گوسفندان پدر را به چرا ميبرد. روزي از روزها كه با اطفال همسال خود به چرانيدن گوسفندان مشغول بودۀ ناگهان از دور اميراسماعيل خان عرب عامري حكمران منطقه - كه كوس برابري و رقابت در برابر آقامحمدخان قاجار ميزد- با لشكريانش نمودار شد. همه كودكان از سر راه گريختند ليكن رحيم همچنان بر جاي خود استوار باقي ماند. امير عامري با تعجب از وي نامش را پرسيد و او به نظم چنين پاسخ داد :

ما مردمك خوريم از علم و ادب دوريم

امير از اين بديهه گوئي خوشش آمد و چون به خور آمد، حاج ابراهيم قلي را فرا خواند و از وي خواست كه فرزندش رحيم را جهت تعليم و تربيت به او بيپارد. رحيم در دستگاه امير عامري با استعدادي كه داشت بزودي مراحل مقدماتي آموزش را طي نمود و بعد از زمان اندكي منشي امير نامبرده گرديد. بعد از اينكه امير اسمعيل خان عامري از قواي دولتي شكست خورده و به سمت خراسان متواري گشت، جندق و بيابانك نيز ضميمه ايالت سمنان گرديد و ذوالفقارخان سمناني حكمران آن منطقه بر اين ولايت نيز مسلط شد. در همين هنگام ميرزا ابوالحسن جندقي نخست بعنوان سرباز عادي و سپس بعنوان منشي در دستگاه ذوالفقار خان بكار مشغول شد. بعد از چند سال اقامت در سمنان، خشكسالي بي سابقه اي در آن مناطق پيدا شد كه عموم مردم از دادن ماليات عاجز شدند . يغما را به وساطت نزد ذوالفقار خان فرستادند ليكن او نه تنها وساطت يغما را قبول نكرد بلكه او را بسختي تنبيه نموده و به چوب بست و تمام اموال او را نيز توقيف و ضبط كرده . بعد از اين وقايع شاعر از سمنان گريخت و مدتي را در شهرهاي قم و اصفهان و مشهد گذراند و سپس راهي تهران شد. در تهران با حاج ميرزا آقاسي صدر اعظم محمد شاه كه عقايد صوفيانه داشت آشنا گرديد. گفته اند در مسافرت محمدشاه و حاجي ميرزا آقاسي به افغانستان براي تسخير هرات، يغما نيز همراه آنان بوده است ، اما اين روايت كاملا معتبر نيست. در تهران يغما با شعراي معروف آن عصر همچون قاآني و فروغي بسطامي معاشرت و دوستي داشت و مطايبات و شرط بنديهائي بين آنان صورت ميگرفتن . در دوران اقامت در تهران با شاهزادگان دانشمند قاجار نيز مراوده داشت و برخي از آنان همچون سيف الدولة سلطان قاجار نزد او تلمد مينمودند. حاج ميرزا آقاسي بدليل ارادتي كه نسبت به يغما پيدا كرده بود ، او را به وزارت حكومت كاشان منصوب نمود. وي كه از پذيرفتن هرگوهه شغل ديواني امتناع مي روزد بخاطر فيض ديداد مستمر حاج ملا احمد نراقي مجتهد معروف اين شغل را پذيرفت و رهسپار كاشان شد . يغما و نراقي در طي مدت اقامت در كاشان بسيار مأنوس شدند. گفته اند كه زماني نراقي شعري سروده و براي يغما خواند و از او خواست كه نظرش را پيرامون آن بيان كند شعر نراقي اين است :

عاشق ار بر رخ معشوق نگاهي بكند

نه چنان است گمانم كه گناهي بكند

مابه عاشق نه همين رخصت ديدار دهيم

بوسه را نيز دهيم اذن كه گاهي بكند

يغما بعد از شنيدن اين قطعه همچنان ساكت بود. نراقي گفت چرا چيزي نمي گوئي؟ يغما گفت: «منتظر فتواي سومينم»در دوران اقامت در كاشان بود كه يغما دومين زن خود را از اهالي آنجا برگزيد و اسمعيل هنر فرزند ارشد خود را نيز از بيابانك به كاشان فراخواند و او را در مدارس علوم ديني براي تحصيل سكني داد. يغما در اواخر عمر طولاني خود به جندق و بيابانك بازگشت و در خور مسقط الرأس خود مسكن گزيد . ليكن در ساير دهات بيابانك از قبيل بياذه، گرمه، جندق و ارديب نيز براي خود آب و املاكي فراهم نمود كه بخش اعظم آن را چند سال قبل از فوت وقف بر عزاداري حضرت سيدالشهدا (ع) نمود و قسمتي ديگر را وقف اولاد كرد. سرانجام يغما به سال 1276هـ. بعد از هشتاد سال زندگاني در خور وفات يافت و در بقعه امام زاده داود مدفون گرديد .

آخرين شعر يغما كه آن را لحظاتي قبل از مرگ سروده :

وقت مرگ ار نرسد اي تو به عالم نزديك

وز در صورت و معني همه عالم ز تو دور

بسط بخشايش و فر فرج و امن امان

واي بر تنگي و تاريكي و تنهائي گور



فرزندان يغما :

يغما چهار فرزند پسر داشته كه سه تن از آنان دنباله رو راه پدر و از شعراي برجسته و استاد بوده اند ليكن بدليل سكونت در دهات دور افتاده ، شهرتي نيافته اند.

اين چهارفرزند عبارتند از: 1)اسماعيل هنر: فرزند ارشد يغما كه به سال 1225 هجري قمري متولد و در 1228 هجري قمري وفات يافته است اين شاعر داراي ديوان اشعار است كه به همت آقاي سيد علي ال داود ديوانش چاپ و منتشر شده است2)احمد صفايي : در سال 1236 ه.ق متولد و در سال 1314 ه .ق وفات يافته است وي يشتر دوران زندگاني را در قريه جندق گذرانده است صفايي شخص بسيار مذهبي بوده و مراثي جالب و استواري سروده است ديوان اشعار اين شاعر نيز به همت آقاي سيد علي آل داود چاپ و منتشر شده است 3)ابراهيم دستان ملقب به يغماي ثاني كه در بين سالهاي 1237 الي 1240 متولد و در سال 1310 ه . ق در اثر ابتلا به وبا فوت كرده است ، ديوان او بر جاي مانده است مقام ادبي او به پاي برادرانش نمي رسد. 4) محمد علي خطر : وي كوچكترين فرزند يغما بود كه در جواني به سمنان رفته و در آنجا فن تلگراف را آموخته و از سوي ناصر الدين شاه به رياست تلگراف خانه سمنان برگزيده شده است .

آثار يغما

از نوشته هاي اين شاعر گرانقدر مي توان به :

1) غزليات: يغما در سرودن غزلهاي خود بيشتر به سعدي و حافظ نظر داشته و مي توان سبك او را در غزل سرايي تقليد استادانه اي از راه و روش آن دو استاد پيشين است.

2) مثنوي صكوك الدليل : در هجو رستم السادات خواري .

3) مثنوي خلاصه الافتضاح: شرح واقعه اي كه در كاشان رخ داده است .

4) مثنوي قاضي نامه : در هجو حاجي سيد ميرزاي جندقي .

5)مراثي

6) نوحه سينه زني : اين قسم شعر از ابداعات منحصر به فرد يغماست و قبل از او شاعران ديگر در اين زمينه طبع آزمايي نكرده اند.

7) سرداريه : از بهترين آثار يغماست كه به صورت غزل سروده شده و شاعر آنها را بنام سردار ذوالفقارخان سمناني ساخته است.

8) ترجيعات : شامل دو سه ترجيع بند مفصل و هر يك از آنها در هجو كسي است.

9) احمدا : اين اشعار را با تخلص احمدا سروده و مملو از مطالب هزل آميز است.

10) قصابيه : غزلياتي هجو آميز است با تخلص قصاب.

11) رباعيات : كه به رباعيات سرداريه ، قصابيه - انابت نامه و غيره تقسيم مي شود.

12) قطعات كه اغلب آنها از اشعار برگزيده شاعر است .

13) آثار مراديه: منظومه اي است در هجو عليمردان خان توني.

14) شبيه حجاج كاشي : منظومه اي هزل آميز به سبك تعزيه خواني.

15) منشات و مكاتيب: كه از دو بخش است . نامه هايي كه به پارسي نوشته و نامه هاي مركب



آثار چاپ شده يغما

كليات يغما كه بخشي از قسمت هاي نامبرده بالا را در بردارد به سال 1283 هـ.ق. در تهران به اهتمام و خط ميرزا عبدالباقي طبيب و همت اعتضاد السلطنه وزير علوم وقت به طبع رسيده است. ميرزا عبدالباقي فرزند حاج محمد اسمعيل تهراني جامع آثار يغماست. حاج محمداسمعيل بهنگام تدوين آثار يغما به علت عدم اطلاع برخي آثار ديگران را نيز به نام يغما در مجموعه خود وارد كرد و بدين لحاظ چاپ قديم كليات يغما با اشعار ديگران آميخته است. بعد از چاپ مذكور، دوبار قسمتهائي از همين كليات در هندوستان به طبع رسيده و در سال 1339 ش. كليات چاپ قديم به سرمايه كتابفروشي اميركبير و دو همكار ديگرش بطريق افست طبع شده است. ليكن تا سال 1357 طبع منقحي از آثار او در دست نبود . سيدعلي آل داوود به تصحيح و تدوين مجموعه آثار يغما اشتغال داشته و دو جلد تصحيح شده آن را نيز تا اين تاريخ به طبع رسانده و دو جلد ديگر نيز آماده طبع است :

1) جلد اول شامل بخشهاي زير است :‌مقدمه مفصل در شرح احوال و آثار يغما و توصيف نسخ خطي موجود ديوان او، غزليات، مثنويات، مراثي و نوحه ها، سرداريه. اين جلد در اوائل سال 1357 ش. به طبع رسيده است.

2) جلد دوم حاوي كليه مكاتيب و منشآت يغماست كه در سال 1362 ش. به چاپ رسيده.

3) جلد سوم شامل قطعات، رباعيات و منظومه هاي هزل آميز شاعر است .

4) جلد چهارم «فرهنگ كنايات زبان فارسي» است كه يغما آن را با همكاري فرزندش صفائي تأليف نموده و نسخه منحصر بفردي از آن در دست است.
تاریخ به روز رسانی: 1393/10/08
تعداد بازدید: 7928
کلیه حقوق این پایگاه متعلق به فرمانداری خور و بیابانک میباشد.
Powered by DorsaPortal